Blog

W skrócie: — Arbitraż ma prawo wydawać postanowienia o zabezpieczeniu, ale nie ma własnego aparatu przymusu — zablokować rachunek czy majątek kontrahenta może wyłącznie sąd państwowy. — Nawet najszybsze narzędzie arbitrażowe — emergency arbitrator (arbiter doraźny, wyznaczany w ciągu 24–72 godzin) — działa w praktyce dwuetapowo: najpierw postanowienie, potem i tak konieczne jest zwrócenie się do sądu państwowego o jego przymusowe wykonanie. — Gdy kontrahent zaczyna wysyłać niepokojące sygnały, wystąpienie do sądu państwowego o zabezpieczenie ma sens nie po wniesieniu pozwu do arbitrażu, lecz równolegle z nim — a czas liczy się tu nie w tygodniach, lecz w dniach.

W artykule „Arbitraż wygrany. Pieniędzy nie ma” wspomniano już, że arbitraż i sąd państwowy rozwiązują różne zadania, gdy chodzi o pilną ochronę aktywów. Tutaj — szczegółowa analiza tego, co realnie dzieje się, gdy kontrahent zaczyna wyprowadzać majątek w trakcie postępowania, i dlaczego w takim momencie niemal zawsze właściwsze jest zwrócenie się nie do arbitrażu, lecz do sądu państwowego.

Dlaczego arbitraż nie jest narzędziem do działania w trybie pilnym

Arbitraż został stworzony do wyważonego, kontradyktoryjnego rozpoznania sporu co do meritum — i w tym tkwi jego siła. Ale właśnie ta rozwaga czyni go powolnym akurat wtedy, gdy potrzebna jest szybkość.

Nawet przy procedurze przyspieszonej ukonstytuowanie się składu orzekającego zajmuje co najmniej kilka tygodni. Zawiadomienie pozwanego, wyznaczenie arbitrów (lub ich wybór przez instytucję w razie bezczynności strony), pierwsze posiedzenie proceduralne — cała ta droga jest nie do pogodzenia ze scenariuszem „pieniądze znikają z rachunku właśnie teraz”.

Dla takich sytuacji współczesne regulaminy (ICC, VIAC, Sąd Arbitrażowy przy KIG) wprowadziły instytucję emergency arbitrator — arbitra doraźnego, wyznaczanego w ciągu 24–72 godzin, uprawnionego do wydania tymczasowego postanowienia zabezpieczającego jeszcze przed ukonstytuowaniem się pełnego składu trybunału. To rzeczywiście szybsze niż klasyczna procedura. Ale tu zaczyna się kluczowy problem, o którym niemal nigdy nie mówi się otwarcie.

Postanowienie to jeszcze nie zablokowany rachunek

Ani emergency arbitrator, ani już ukonstytuowany trybunał nie dysponują własnym aparatem przymusu. Arbitraż to procedura prywatna, oparta na umowie stron, a nie na suwerennej władzy państwa. Jego postanowienie zobowiązuje stronę moralnie i kontraktowo, ale:

• bank nie zablokuje rachunku na podstawie postanowienia arbitra — wyłącznie na podstawie orzeczenia sądu państwowego lub działań komornika w ramach oficjalnego postępowania egzekucyjnego;
• rejestry (księgi wieczyste, rejestry państwowe) nie wpiszą wzmianki o obciążeniu bezpośrednio na podstawie postanowienia arbitrażowego;
• jeśli dłużnik zdecyduje się zignorować postanowienie, jedynym kolejnym krokiem jest i tak zwrócenie się do sądu państwowego o jego przymusowe wykonanie, co ponownie dodaje kolejne tygodnie.

Oznacza to, że nawet najszybsze narzędzie arbitrażowe działa faktycznie dwuetapowo: najpierw postanowienie trybunału, potem — zwrócenie się do państwa o jego przymusową realizację. Zanim oba etapy zostaną zakończone, nieuczciwy kontrahent niejednokrotnie zdąża już przepisać majątek na osoby trzecie.

Co realnie działa szybko

Bezpośrednie zwrócenie się do sądu państwowego właściwego dla miejsca położenia majątku — z całkowitym pominięciem arbitrażu:

W Polsce — zabezpieczenie powództwa (art. 730 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego). Wniosek można złożyć jeszcze przed wszczęciem postępowania arbitrażowego co do meritum, sąd rozpoznaje go bez wysłuchania drugiej strony (w zakresie samego zabezpieczenia), a po jego uwzględnieniu sprawa trafia bezpośrednio do komornika w celu realizacji — zablokowanie rachunku jest możliwe w ciągu kilku dni.

W Ukrainie — zabezpieczenie powództwa (забезпечення позову ) na analogicznych zasadach: wniosek składa się do sądu właściwego dla miejsca położenia majątku, jest on rozpoznawany szybko, a po uwzględnieniu od razu wykonuje go державна виконавча служба (państwowa służba egzekucyjna).

Zasadnicza kwestia: wystąpienie do sądu państwowego o zabezpieczenie nie oznacza rezygnacji z klauzuli arbitrażowej i nie przekazuje sporu co do meritum sądowi państwowemu. Przewiduje to wprost zarówno ustawodawstwo krajowe obu państw, jak i sama architektura Konwencji nowojorskiej — sąd państwowy właściwy dla miejsca położenia majątku zachowuje odrębną, równoległą jurysdykcję właśnie w zakresie środków zabezpieczających, nawet gdy spór co do istoty toczy się w arbitrażu.

Przykład poglądowy

Aby pokazać, jak to działa w praktyce — przykład poglądowy, a nie rzeczywista sprawa. Ukraińska spółka zauważa, że polski kontrahent gwałtownie zmienia dane rachunku bankowego i przestaje odpowiadać po otrzymaniu wezwania. Czekanie na ukonstytuowanie się składu arbitrażowego, by następnie wnioskować o emergency arbitrator, a potem jeszcze o przymusowe wykonanie jego postanowienia, to tygodnie, w trakcie których majątek zdąży zniknąć. Właściwa kolejność działań wygląda tu następująco: od razu przygotować wniosek o zabezpieczenie powództwa (jeśli wiadomo, że majątek znajduje się w Polsce) lub jego odpowiednik w Ukrainie — równolegle z wszczęciem postępowania arbitrażowego co do meritum, a nie zamiast niego.

Szybkość takiego rozwiązania zależy bezpośrednio od tego, na ile z wyprzedzeniem wiadomo, gdzie znajduje się majątek kontrahenta — co odsyła do kwestii due diligence, omówionej w artykule „Arbitraż wygrany. Pieniędzy nie ma„: bez wcześniej znanego adresu nieruchomości lub numeru rachunku wniosku o zabezpieczenie nie da się sporządzić szybko, a to właśnie szybkość rozstrzyga tu wszystko.

Kiedy warto sprawdzić gotowość z wyprzedzeniem

Jeśli kontrahent zaczyna już wysyłać niepokojące sygnały — opóźnienie płatności, zmiana danych rozliczeniowych, unikanie kontaktu — moment na zwrócenie się do sądu państwowego właściwego dla miejsca majątku nadchodzi nie po wniesieniu pozwu do arbitrażu, lecz równolegle z nim, a często nawet wcześniej. Zwłoka w tej kwestii liczy się nie w tygodniach, lecz dosłownie w dniach, w trakcie których rozstrzyga się, czy pozostanie z czego egzekwować.

Sprawdź gotowość do pilnego zabezpieczenia z wyprzedzeniem

Jeśli kontrahent zaczyna już wysyłać pierwsze niepokojące sygnały albo chcą Państwo wiedzieć, jak szybko będą w stanie zablokować jego majątek w razie potrzeby — warto to ustalić, zanim sytuacja stanie się krytyczna.

Prowadzę odpłatną ocenę gotowości do pilnego zabezpieczenia: sprawdzam, jaki majątek kontrahenta jest już znany i gdzie się znajduje, przygotowuję z wyprzedzeniem pakiet dokumentów do zabezpieczenia powództwa lub jego ukraińskiego odpowiednika, a w razie potrzeby prowadzę złożenie wniosku równolegle z wszczęciem postępowania arbitrażowego.