Blog

Wykreślenie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z austriackiego rejestru handlowego (Firmenbuch) nie stanowi zdarzenia prawnego, które samoistnie kształtuje odpowiedzialność członka zarządu. Ocena tej odpowiedzialności zależy od rekonstrukcji zachowania Geschäftsführer’a w okresie poprzedzającym likwidację spółki oraz od zastosowania zwłaszcza właściwych norm prawa spółek i prawa upadłościowego.

1. Zasady odpowiedzialności członka zarządu – miernik oceny

Punktem wyjścia jest regulacja zawarta w § 25 GmbH-Gesetz, która statuuje obowiązek prowadzenia spraw spółki z należytą starannością właściwą dla rozważnego i sumiennego przedsiębiorcy.

Naruszenie tego obowiązku skutkuje odpowiedzialnością odszkodowawczą członka zarządu wobec spółki.

W prawie austriackim punkt ciężkości jest przesunięty na model indywidualnej odpowiedzialności Geschäftsführer’a, definiowanej przez standard „Sorgfalt eines ordentlichen Geschäftsmannes” („staranności rzetelnego kupca”), wynikający z GmbH-Gesetz. Konstrukcja ta nie odwołuje się w pierwszej kolejności do formalnego mechanizmu uchwał członków zarządu, lecz do jakości i staranności działania konkretnej osoby zarządzającej, ocenianej przez pryzmat profesjonalnego, zapobiegliwego przedsiębiorcy. W ujęciu doktrynalnym oraz orzeczniczym obejmuje on nie tylko staranność profesjonalną, lecz również obowiązek lojalności (Treuepflicht) wobec spółki.

W prawie polskim odpowiednikiem tego standardu jest obowiązek działania z należytą starannością i zachowaniem obowiązku lojalności. Istotna zmiana w prawie polskim nastąpiła wraz z wprowadzeniem art. 209¹ § 1 Kodeksu spółek handlowych. Przepis ten stanowi, że członek zarządu powinien przy wykonywaniu swoich obowiązków dołożyć staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności oraz dochować lojalności wobec spółki.

Uchylony art. 293 § 2 Kodeksu spółek handlowych zawierał zbliżoną regulację a standard staranności i lojalności został przeniesiony do przepisów ustrojowych, co porządkuje systemowo jego funkcję jako ogólnej dyrektywy działania członka organu.

W obu systemach prawnych standard ten ma zatem charakter obiektywny i profesjonalny. Oznacza to, że zakres wymaganej staranności nie jest determinowany indywidualnymi cechami danej osoby pełniącej funkcję, lecz odpowiada modelowi należycie działającego, profesjonalnego zarządzającego.

Zatem, odpowiedzialność członka zarządu w austriackiej spółce GmbHt:

• ma charakter kontraktowy (wynikający ze stosunku organizacyjnego),
• obejmuje zarówno działania, jak i zaniechania,
• opiera się na zasadzie winy, przy czym w praktyce dochodzi do jej obiektywizacji.

Istotne znaczenie ma odwrócenie ciężaru dowodu: to Geschäftsführer musi wykazać, że działał zgodnie z wymaganym standardem staranności a standard należytej staranności jest interpretowany jako ściśle powiązany z obowiązkami zarządczymi, w tym z organizacją systemów kontroli wewnętrznej.

2. Zgłoszenie upadłości, likwidacja

W kontekście likwidacji i wykreślenia spółki znaczenie  § 25 GmbH-Gesetz ulega istotnemu przekształceniu: stanowi ona podstawę do oceny działań członka zarządu z punktu widzenia ochrony interesów wierzycieli, zwłaszcza w sytuacji pogarszającej się kondycji finansowej spółki.

Zasadnicze znaczenie dla określenia granic odpowiedzialności ma obowiązek terminowego zgłoszenia upadłości, wynikający z § 69 ust. 2 Insolvenzordnung. Zgodnie z tym przepisem zarząd zobowiązany jest do złożenia wniosku o otwarcie postępowania upadłościowego bez zbędnej zwłoki, nie później niż w terminie 60 dni od wystąpienia niewypłacalności (Zahlungsunfähigkeit) lub nadmiernego zadłużenia (Überschuldung). Termin ten wyznacza granicę dopuszczalnego opóźnienia i ma charakter bezwzględnie wiążący.

Dla ustalenia momentu początkowego biegu tego terminu konieczne jest odwołanie się do § 66 i § 67 Insolvenzordnung, które definiują odpowiednio stan niewypłacalności oraz nadmiernego zadłużenia. W szczególności, w przypadku nadmiernego zadłużenia ustawodawca wymaga uwzględnienia prognozy kontynuacji działalności, co nakłada na zarząd obowiązek bieżącej i pogłębionej analizy sytuacji finansowej spółki.

Naruszenie obowiązku określonego w § 69 Insolvenzordnung prowadzi do odpowiedzialności odszkodowawczej członka zarządu wobec wierzycieli. Odpowiedzialność ta jest ograniczona do szkody pozostającej w adekwatnym związku przyczynowym z opóźnieniem w złożeniu wniosku o upadłość. W praktyce obejmuje ona w szczególności zwiększenie stanu zobowiązań spółki powstałych po dacie, w której wniosek powinien zostać złożony, a także uszczuplenie majątku dostępnego dla wierzycieli.

W orzecznictwie Oberster Gerichtshof utrwalone jest stanowisko, zgodnie z którym odpowiedzialność członka zarządu w takich przypadkach wymaga ścisłego ustalenia momentu powstania niewypłacalności oraz wykazania, że dalsze prowadzenie działalności doprowadziło do pogorszenia sytuacji wierzycieli.

Austriacki Sąd Najwyższy (OHG) podkreśla, że samo istnienie niezaspokojonych zobowiązań nie stanowi podstawy odpowiedzialności; konieczne jest przypisanie zarządowi konkretnego naruszenia obowiązku o charakterze ustawowym. Należy to rozumieć następująco: sam fakt istnienia niezaspokojonych zobowiązań spółki nie stanowi podstawy odpowiedzialności Geschäftsführer’a; odpowiedzialność ta aktualizuje się wyłącznie w przypadku przypisania mu własnego, zawinionego naruszenia obowiązku o charakterze ustawowym lub wynikającego z pełnionej funkcji.

3. Wykreślenie spółki a sposób odpowiedzialności zarządu (§ 25 GmbH-Gesetz)

Na tym tle wykreślenie spółki z rejestru nie odgrywa roli materialnoprawnej. Nie stanowi przesłanki odpowiedzialności ani jej wyłączenia. Jego znaczenie ujawnia się wyłącznie na płaszczyźnie dowodowej i procesowej. Z chwilą wykreślenia spółki brak jest bowiem podmiotu, wobec którego możliwe byłoby skuteczne prowadzenie egzekucji, co w praktyce kieruje ciężar dochodzenia roszczeń na osobę członka zarządu.

Nie zmienia to konstrukcji odpowiedzialności, która pozostaje oparta na przesłance naruszenia obowiązków.

W tym zakresie model austriacki zasadniczo różni się od rozwiązania przyjętego w art. 299 ustawy – Kodeks spółek handlowych. W prawie polskim odpowiedzialność członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może powstać w następstwie bezskuteczności egzekucji wobec spółki, przy czym ciężar wykazania przesłanek egzoneracyjnych spoczywa na pozwanym. Konstrukcja ta ma charakter funkcjonalnie zbliżony do odpowiedzialności gwarancyjnej.

W prawie austriackim brak jest analogicznego mechanizmu.

Odpowiedzialność Geschäftsführer’a nie jest uzależniona od uprzedniego stwierdzenia bezskuteczności egzekucji wobec spółki ani od samego faktu jej wykreślenia.

Każdorazowo wymaga wykazania: naruszenia konkretnego obowiązku ustawowego, powstania szkody oraz adekwatnego związku przyczynowego. W konsekwencji sytuacja członka zarządu po likwidacji i wykreśleniu spółki jest determinowana nie przez los samej spółki, lecz przez ocenę zachowania członka zarządu w okresie poprzedzającym jej upadłość.

Dlatego, wykreślenie austriackiej GmbH z rejestru nie zamyka problemu odpowiedzialności członka jej zarządu, lecz przenosi go na płaszczyznę analizy zgodności jego działań z obowiązkami wynikającymi z § 25 GmbHG oraz § 69 Insolvenzordnung. To właśnie te przepisy wyznaczają zakres i granice odpowiedzialności Geschäftsführer w sytuacji, w której spółka przestaje istnieć w obrocie rejestrowym.